سنگ کلیه: درمان و پیشگیری با رژیم غذایی

سنگ کلیه

سنگ كلیه ذرات كوچك و سخت كه در یك یا هر دو كلیه تشكیل شده و گاهی به داخل حالب ها (لوله های عضلانی باریكی كه ادرار را از كلیه ها به مثانه منتقل می كنند) انتقال یابند. سنگ کلیه از نظر اندازه از یك دانه شن تا حدود یك توپ گلف متغیر بوده و ممكن است منفرد یا متعدد باشد. سنگ كلیه می تواند علت درد کلیه باشد که معمولاً بزرگسالان بالای 30 سال از هر دو جنس را مبتلا می سازد ولی در مردان شایع تر است .

علایم شایع

تهوع مكرر، دفع مقادیر اندك خون در ادرار. ادرار ممكن است كدر یا تیره به نظر برسد.

عوامل زمینه ساز بروز سنگ‌های کلیه

۱- کم تحرکی: کم تحرکی که مثلاً در هنگام بیماری یا ناتوانی رخ می دهد، می تواند سبب برداشت کلسیم بیشتری از استخوان شده ، لذا غلظت کلسیم در ادرار افزایش می یابد.

۲- پرکاری تیروئید: پرکاری تیروئید اولیه، سبب افزایش دفع کلسیم می شود. حدود دوسوم افرادی که بیماری غد د درون ریز دارند، مبتلا به سنگ کلیه می شوند. در عین حال این اختلال تنها ۵% موارد سنگ های کلسیمی را در بر می گیرد.

۳- اسیدوز توبولی کلیه: در اثر نقص در تولید آمونیاک به وسیله ی کلیه، افزایش دفع کلسیم (توسط کلیه) ایجاد می شود.

۴- مصرف زیاد نمک : براساس مطالعات، مصرف زیاد نمک سبب افزایش دفع کلسیم درادرار می شود.

۵- افزایش کلسیم ادرار با علت ناشناخته : برخی افراد حتی با مصرف رژیم غذایی سنگ کلیه کم کلسیم، به دلایل ناشناخته روزانه تا ۵۰۰ میلی گرم کلسیم دفع می کنند.

۶- افزایش اگزالات ادرار: حدود نیمی از سنگ های کلسیمی به این ترکیب متصل می شوند. اگزالات به طور طبیعی تنها در چند ماده ی غذایی وجود دارد و دسترسی بدن به اگزالات به میزان جذب و دفع آن بستگی دارد، که در همه ی افراد این نسبت یکسان نیست. مطالعات انجام شده بر روی افراد سالم داوطلب، نشان داده است که در مورد تمام غذاها همچنان که اگزالات غذا افزایش می یابد، دفع اگزالات ادراری به همان نسبت بالا نمی رود. تنها هشت ماده ی غذایی سبب افزایش دفع ادراری اگزالات می شوند. این مواد غذایی شامل: اسفناج، ریواس ، چغندر ، آجیل، شکلات ، چای ، سبوس گندم و توت فرنگی هستند. به طور طبیعی مقدار اسید اگزالیک دفع شده در ادرار، نباید بیشتر از ۴۰-۱۰ میلی گرم در روز باشد تنها ۱۰% این میزان از رژیم غذایی حاصل می شود، بقیه ی آن، حاصل سوخت و ساز داخلی است.

انواع سنگ کلیه

 بیشتر سنگ های کلیوی حاوی بیش از یک نوع کریستال هستند. انواع سنگ های کلیوی عبارتند از:

  •  سنگهای کلسیمی
  •  سنگهای ناشی از عفونت
  •  سنگهای اسیداوریکی

درمان و پیشگیری با رژیم غذایی

 مصرف مایعات

هدف از این توصیه افزایش حجم ادرار بیشتر از دو لیتر در روز است كه در این صورت فرد باید روزانه حداقل دو لیتر آب در دفعات مكرر بنوشد. همچنین توصیه می‌شود، هنگام خوابیدن و بیدار شدن طی شب نیز آب نوشیده شود تا دفع ادرار تسهیل شود. آب باید نوشیدنی اصلی باشد و شامل نیمی از حجم مایعات شود.  در این صورت ادرار باید رنگی خیلی روشن یا بدون رنگ داشته باشد. البته در زمان انجام فعالیتهای شدید ورزشی و همچنین هوای گرم و مرطوب باید مقدار مصرف آب به 3 لیتر افزایش یابد. بر اساس برخی مطالعات، چای و قهوه تشكیل سنگهای كلیه را كاهش می‌دهد. شیر، آبمیوه و نوشابه‌های گازدار احتمال خطر را افزایش نمی دهند، اما آب گریپ فروت برای افراد مستعد سنگ كلیه توصیه نمی شود؛ زیرا احتمال تشكیل سنگها را بیشتر می‌كند. بنابراین نوشیدن آب فراوان در درمان سنگ مثانه و کلیه نقش بسزایی دارد؛ زیرا سنگ‌های در حال ایجاد شدن را متلاشی می‌کند.

مصرف كلسیم

محدودیت مصرف كلسیم با كاهش دفع ادرار ارتباطی ندارد. از آنجا كه كلسیم، اسید اكسالیك را در معده حبس می‌كند، سبب جذب كمتر آن می‌شود. از همین رو توصیه می‌شود نیازهای روزانه بدن به كلسیم حتماً تأمین گردد. مكملهای كلسیم، تأثیر كلسیم موجود در مواد غذایی را ندارند و تنها در مواردی مانند پوكی استخوان توصیه می‌شود تا با نظر پزشك همراه با غذا مصرف شود. لبنیات، ماهی ها بخصوص به شكل كنسرو و همراه با استخوان،‌دانه‌های روغنی مانند كنجد، آفتابگردان و…،‌حبوبات،‌سبزی‌های سبز ( جعفری، اسفناج، رازیانه، بروكلی، كلم سبز و…) و بسیاری از میوه ها از جمله پرتقال، انگور فرنگی و توت غنی ترین منابع غذایی كلسیم هستند.

افزایش مصرف اسید سیتریك

آب لیمو، پرتقال و گوجه فرنگی سرشار از سیترات هستند كه سبب قلیایی شدن بیشتر ادرار می‌شود و از تشكیل سنگهای كلیه پیشگیری می‌كند. حتماً این خوراكی ها را در تركیب غذاها بگنجانید و یا یك لیوان آب لیمو را با برشهای تازه لیمو میل كنید.

افزایش پتاسیم

كاهش مصرف پتاسیم كه با دریافت بیشتر سدیم همراه است، تشكیل سنگهای كلیه را افزایش می‌دهد. از همین رو توصیه می‌شود، نیازهای بدن به پتاسیم تأمین گردد. میوه ها و سبزی‌ها بهترین منابع غذایی پتاسیم هستند كه آووكادو، موز، طالبی، هلو، آرتیشو، كدو حلوایی، حبوبات، ‌سیب زمینی با پوست، دانه‌های سبوس دار و سبزی‌های با برگهای سبز بیشترین مقدار را دارند. این خوراكی‌های خوشمزه باید در همه وعده‌های غذایی گنجانده شود و حداقل پنج سهم طی روز مصرف گردد.

افزایش ویتامین B6 و منیزیم

ویتامین B6 و همچنین منیزیم در حفظ كریستالهای اكسالات كلسیم حل شدنی مؤثر است كه می‌تواند خطر تشكیل سنگهای كلیه را كاهش دهد. بعضی از ماهی ها مانند ماهی تن و آزاد، حبوبات، سیب زمینی با پوست، پسته، تخمه آفتابگردان، كنجد و موز غنی ترین منابع غذایی ویتامین B6  محسوب می‌شوند. حبوبات، سبزی‌های با برگ‌های سبز تیره، تخمه كدو و كتان و برنج قهوه ای نیز سرشار از منیزیم هستند.

كاهش مصرف اكسالات

گرچه 90 درصد اكسالات در بدن ما تشكیل می‌شود، اما توصیه می‌گردد مصرف خوراكی‌های دارای این تركیبات محدود شود كه از جمله باید به اسفناج، ریواس، مارچوبه، كرفس، چغندر، توت فرنگی، گردو و روغن گردو، كره بادام زمینی، شكلات، كاكائو، چای سیاه، سبوس گندم و برنج، بادمجان و محصولات سویا اشاره كرد. اكسالات موجود در چای حالتی دارد كه گرچه مقدار بالایی است، اما بدن مقدار كمی از آن را جذب می‌كند.

مكمل ویتامین C یا D

از آنجا كه اكسالات محصول فرعی ویتامین C به شمار می‌آید، توصیه می‌شود مكملهای این ویتامین بیشتر از دو گرم در روز مصرف نشود. دریافت ویتامین C موجود در مواد غذایی هیچ خطری در ارتباط با تشكیل سنگهای كلیه ندارد. در مورد مكمل ویتامین D نیز باید گفت، این ویتامین بر مقدار كلسیم خون تأثیر می‌گذارد و بهتر است پیش از مصرف حتماً با پزشك مشورت شود.

كاهش مصرف پروتئین‌های حیوانی

توصیه می‌شود، مصرف پروتئینهای حیوانی مانند گوشت قرمز، ماكیان، تخم مرغ، ماهی و پنیر كاهش یابد و حداكثر روزانه تا 180 گرم باشد. پروتئینهای حیوانی قدرت افزایش دفع اسید اوریك و كلسیم از طریق ادرار را دارند و ادرار دارای سیترات را كاهش می‌دهند.

كاهش مصرف سدیم

مصرف سدیم باید به مقدار 2000 میلی گرم در روز كاهش یابد؛ زیرا این عنصر با افزایش دفع كلسیم از ادرار تأثیر منفی در فشار خون دارد. مهمترین منایع غذایی سدیم غذاهای آماده است. بیشتر از 75 درصد سدیم كه مصرف می‌كنیم، از خوراكی‌های تغییر شكل یافته مانند پنیر، پیتزا، انواع سس، سوپ و غذاهای خشك و دودی به بدن 
می‌رسد.

  ترفندهایی برای كاهش سدیم و نمك در برنامه غذایی

  • تا جایی که ممکن است خوراكی‌های بدون نمك یا با مقدار كم سدیم پایین تر از 360 میلی گرم یا 15 درصد را خریداری نمایید.
  • سبزی‌های تازه و منجمد را در برنامه غذایی خود بگنجانید.
  • دقت كنید كه كنسرو سبزی‌ها بدون نمك اضافی یا با كمی سدیم باشد.
  • انواع غلات مانند جو، برنج و دانه‌های متنوع دیگر را در برنامه غذایی خود بگنجانید.
  • شیر و ماست نسبت به دیگر محصولات لبنی ارجحیت دارند؛ زیرا مقدار پایینی سدیم دارند.
  • به جای كنسرو حبوبات، شكل خام را تهیه و در منزل بپزید.
  • به مقدار سدیم آب معدنی حتماً توجه داشته باشید.
  • نمكدان را از سفره غذا حذف كنید.
  • از مصرف غذاهای آماده و فست فودها اجتناب كنید؛ زیرا دارای مقدار بسیار بالایی سدیم هستند.

جراحی بسته (PCNL)

در برخی از موارد سنگ‌های کلیه و مجرای ادرار بیش‌ از حد بزرگ (بزرگ‌تر از ۲سانتی‌متر)، متعدد و یا بیش ‌از حد منسجم هستند و بنابراین امکان درمان آن با سنگ‌شکنی از طریق شاک‌ویو (ESWL) یا اورتروسکوپی وجود ندارد. در این موارد می‌توان سنگ‌های کلیه را با روشی کم تهاجمی به نام PCNL یا جراحی بسته سنگ کلیه، از کلیه استخراج کرد.

منابع:

پزشکان بدون مرز، پارسی طب، parsdiet.com، نمناک،‌ قدس‌آنلاین،‌ تبیان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *